Visies op het spoor; kiezen of (ver)delen?

Tijdens een inspirerende bijeenkomst onder leiding van dagvoorzitter Mieke Osse stonden de rol van het spoor en de ruimtelijke uitdagingen in Nederland centraal. Inzichten van ProRail en het KiM vormden de basis voor een verdiepend gesprek over keuzes, schaarste en toekomstscenario’s.

Presentaties van ProRail en het KiM

Namens ProRail schetste Zjèf Budé de ruimtelijke strategie van de organisatie. De kern: hoge ambities botsen met een beperkte beschikbare ruimte. Om richting te geven, werkt ProRail met zeven ruimtelijke principes. De boodschap was duidelijk: als Nederland alle ambities wil realiseren, is er simpelweg meer ruimte nodig dan beschikbaar is — keuzes maken is dus onvermijdelijk.

Daarnaast werd duidelijk dat stations steeds meer veranderen van pure overstappunten naar plekken om te wonen, werken en verblijven. Tegelijkertijd ontwikkelen ruimtelijke plannen zich sneller dan de bijbehorende infrastructuur, wat extra spanning oplevert. Veiligheid en wetgeving spelen hierin een belangrijke rol.

Vanuit het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid presenteerden Arjen ’t Hoen en Jan-Jelle Witte hun essay over de rol van het spoor in maatschappelijke opgaven. Met een blik op de afgelopen 50 jaar en een doorkijk naar 2040 werd duidelijk dat de keuzeruimte beperkt is: veel ambities, maar beperkte middelen.

De centrale vraag: welke rol moet het spoor spelen in de toekomst? Denk aan keuzes tussen een 15-minutenstad, langeafstandsmobiliteit of nieuwe vormen zoals kleinschalige vervoersoplossingen. Het KiM biedt geen blauwdruk, maar laat verschillende scenario’s zien die helpen bij het maken van strategische keuzes.

Plenaire discussie

In de plenaire discussie gingen Geert Buijs, Nathalie Richters en Arjen ’t Hoen met elkaar en het publiek in gesprek.

Belangrijke thema’s die naar voren kwamen:

• De spanning tussen efficiëntie en brede maatschappelijke waarde
• De rol van beleid en instrumenten zoals de Nota Ruimte
• De balans tussen personen- en goederenvervoer
• De kracht én beperking van het ‘poldermodel’ bij snelle besluitvorming

Ook werd benadrukt dat investeringen in spoor niet alleen financieel moeten worden bekeken, maar juist ook de regionale impact moeten meewegen. Meerdere ministeries spelen hierin een rol, niet alleen Infrastructuur en Waterstaat.

Deelsessies: van inzicht naar toepassing

In de verdiepende sessie van het KiM gingen deelnemers zelf aan de slag met toekomstscenario’s richting 2050. In verschillende groepen werd verkend hoe veranderende maatschappelijke behoeften de rol van het spoor beïnvloeden. De uitkomst: afhankelijk van het scenario verandert ook de functie van het spoor — wat het belang van blijvende dialoog onderstreept.

In de ProRail-sessie konden deelnemers kiezen uit vier praktijkcasussen:

• Utrecht Centraal
• Den Haag Centraal
• Amsterdam Sloterdijk
• Nijmegen Zuiderveld-Oost

Aan de hand van de ruimtelijke principes van ProRail ontstonden levendige gesprekken over concrete vraagstukken rond deze stations. De sessies boden waardevolle inzichten in hoe abstracte principes in de praktijk worden toegepast.

Conclusie

De bijeenkomst maakte één ding duidelijk: de toekomst van het spoor vraagt om scherpe keuzes, samenwerking en voortdurende dialoog. Met de toenemende druk op ruimte, middelen en ambities is het belangrijker dan ooit om gezamenlijk richting te bepalen.

Deze middag agendeerden we twee strategische documenten. Ze zijn verschillend van opzet en doel, maar hebben beiden betrekking op de brede spoorsector en spreken een brede doelgroep aan. Beide geven sturing en visie aan de toekomst van onze sector en gaat een brede groep leden van Railforum aan.

Moeten we kiezen of (ver)delen?

Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (KiM) bracht in 2024 het essay ‘Keuzen voor het spoor’ uit. Een verkenning van vraagstukken als; ‘hoe zullen volgende generaties gebruik maken van het spoor’ en ‘kunnen we het spoor dat er al ligt ook heel anders inzetten?’ Welke maatschappelijke waarden moet de spoorsector naar verwachting gaan dienen, en waarom moeten we ons hier NU al in verdiepen? Een verkennende studie die het KiM graag met alle lagen van stakeholders in onze sector verder toetst en verkent aan de hand van 4 toekomstscenario’s.

Hoe zie jij de behoeften in 2050 voor je en welke stappen en (drastische) maatregelen zijn hiervoor nodig?

ProRail heeft haar vernieuwde Ruimtelijke Strategie opgesteld en heeft deze gepresenteerd. Hoe moeten we deze strategie interpreteren, wat betekent deze voor de sector en waar kunnen we (nog) beter de samenwerking opzoeken? De Ruimtelijke Strategie bestaat uit 7 principes rondom ruimte, capaciteit, omgeving, grond en stations. Op welke wijze gaat ProRail om met haar assets binnen deze principes en hoe verhouden deze zich tot bijvoorbeeld de MIRT-projecten? De principes werden toegelicht aan de hand van praktijkvoorbeelden.

Wat wil jij weten over deze strategie en welke invloed heeft dit op jouw organisatie?

Je kon meeluisteren en meepraten over deze twee visiedocumenten. Bovendien koppelden we dit aan de vraagstukken uit het Railforum jaarplan; ‘Hoe kunnen ov en railgoederenvervoer bijdragen aan belangrijke maatschappelijke uitdagingen in Nederland’ en ‘hoe optimaliseren we de mobiliteitstransitie in Nederland’.

We startten de middag plenair met beide presentaties. Na de pauze koos je voor een verdiepingssessie van het KiM of ProRail.

Tijdens de afsluitende netwerkborrel ontmoetten we elkaar weer voor een gezellige napraat.

Programma:

Deze bijeenkomst is volgeboekt. Het is mogelijk om je naam op de reservelijst te plaatsen. Laat het ons dan weten per e-mail.